پژوهشی جدید به رهبری محققان دانشگاه تارتو، نگاهی دقیق‌تر به وقایع قرون پس از مرگ سیاه ارائه می‌دهد. با تحلیل DNA باکتری طاعون که در بقایای باستانی انسان‌ها حفظ شده بود، دانشمندان توانستند چگونگی گسترش، تکامل و بازگشت مکرر این بیماری را مدت‌ها پس از مرگ سیاه بازسازی کنند.
DNA باستانی، قرن‌ها طاعون را آشکار می‌کند
تیم تحقیقاتی ۲۶ ژنوم از باکترییرسینیا پستیس، عامل بیماری طاعون، را از بقایای انسانی یافت‌شده در ۱۱ سایت باستان‌شناسی در استونی، روسیه، انگلستان، هلند و سوئیس بازسازی کردند. این نمونه‌ها مربوط به قرن چهاردهم تا هجدهم میلادی هستند که بخش بزرگی از دوره معروف به همه‌گیری دوم طاعون را پوشش می‌دهند.
شواهد ژنتیکی نشان می‌دهد که طاعون صرفاً در یک مکان زنده نمانده و مکرراً از یک منبع واحد گسترش نیافته است. در عوض، به نظر می‌رسد این بیماری در طول صدها سال در نقاط مختلف اروپا دوباره ظاهر شده و احتمالاً چندین مخزن جدید ایجاد کرده که باکتری می‌توانست در آنجا باقی بماند.
استونی بارها تحت تأثیر قرار گرفته است. محققان شواهدی یافتند که نشان می‌دهد طاعون چندین بار در طول بخش عمده‌ای از همه‌گیری دوم طاعون وارد این منطقه شده است، که حاکی از آن است که ارتباطات استونی با سایر نقاط اروپا نیز به حرکت بیماری در فواصل طولانی کمک کرده است.
یکی از چشمگیرترین الگوها حدود سال‌های ۱۴۵۰-۱۵۰۰ میلادی ظاهر شد. در آن دوره، دودمان‌های طاعون گسترش عمده‌ای یافتند و به سه شاخه مهم تقسیم شدند. این شاخه‌ها ممکن است به ایجاد مخازن جدیدی ازیرسینیا پستیسدر جمعیت جوندگان وحشی کمک کرده باشند.
آب و هوا نیز ممکن است بر این گسترش تأثیر گذاشته باشد. محققان به خشکسالی بزرگ رنسانس به عنوان یک عامل احتمالی اشاره می‌کنند. مطالعات سیستم‌های طاعون مدرن نشان داده است که تغییرات آب و هوایی می‌تواند به شدت بر شیوع بیماری در میان جوندگان وحشی، که به عنوان میزبانان طبیعی باکتری عمل می‌کنند، تأثیر بگذارد.
پروفسور کریستینا تامبتس، نویسنده ارشد، می‌گوید: «ما شواهدی از ورود مکرر طاعون به استونی از اواخر قرن چهاردهم یافتیم و چندین دودمان ژنتیکی ناشناخته قبلی را، هم در مناطق شهری سانست مووی و هم در مناطق روستایی، شناسایی کردیم.»
شناسایی دقیق شیوع‌های باستانی طاعون
یکی از چالش‌های اصلی در مطالعه همه‌گیری‌های تاریخی، تعیین دقیق زمان وقوع عفونت‌های باستانی است.
در طول همه‌گیری کووید-۱۹، محققان توانستند گونه‌های مختلف را با جزئیات قابل توجهی ردیابی کنند، زیرا توالی‌های ژنوم معمولاً با تاریخ‌های دقیق مرتبط بودند. نمونه‌های بیماری باستانی به ندرت چنین اطلاعاتی را دارند. بقایای باستان‌شناسی اغلب با استفاده از تکنیک‌های رادیوکربن تاریخ‌گذاری می‌شوند که می‌توانند بازه‌های زمانی چندین دهه یا حتی بیش از یک قرن را شامل شوند.
دکتر مارسل کلر، نویسنده اصلی، توضیح می‌دهد: «با کووید-۱۹، دانشمندان توانستند گسترش سویه‌های فردی را به خوبی بازسازی کنند، زیرا ژنوم‌ها دارای مهرهای زمانی دقیقی بودند. برای همه‌گیری‌های تاریخی، این مهرهای زمانی اغلب وجود ندارند یا ممکن است بیش از ۱۰۰ سال را پوشش دهند، که توانایی ما را در تفسیر داده‌های ژنتیکی محدود می‌کند.»
برای حل این مشکل، تیم روشی را برای محدود کردن این بازه‌های تاریخ‌گذاری گسترده توسعه داد. محققان بررسی کردند که ژنوم‌های طاعون در کجای درخت تکاملی باکتری ظاهر می‌شوند و از این اطلاعات برای اصلاح تاریخ‌های احتمالی بسیاری از نمونه‌ها استفاده کردند.
این امر به آنها اجازه داد تا عفونت‌های باستانی را در یک جدول زمانی تاریخی بسیار دقیق‌تر قرار دهند.
سپس محققان رویکرد تاریخ‌گذاری بهبود یافته را بر روی ۶۴ ژنوم طاعون که قبلاً منتشر شده بودند و ۱۱ ژنوم جدید توالی‌یابی شده اعمال کردند. کار آنها اولین تلاش سیستماتیک برای اتصال تقریباً تمام ژنوم‌های طاعون موجود از قرن چهاردهم تا هجدهم با شیوع‌های توصیف شده در سوابق تاریخی است.
پروفسور فیلیپ اسلاوین، مورخ و نویسنده مسئول، می‌گوید: «ما توانستیم بازه‌های تاریخ‌گذاری بسیاری از نمونه‌ها را بهبود بخشیم، که به ما امکان داد آنها را به امواج و شیوع‌های خاص طاعون که توسط وقایع‌نگاران در شهرها یا مناطق مربوطه ثبت شده بود، متصل کنیم.»
جنگ به گسترش طاعون در اروپا کمک کرد
سوابق ژنتیکی همچنین نشان می‌دهد که فعالیت‌های انسانی تا چه حد بر گسترش طاعون تأثیر گذاشته است.
ژنوم‌های تازه تحلیل شده شواهد بیشتری را ارائه می‌دهند که شیوع بیماری را به جنگ‌های سی ساله (۱۶۱۸-۱۶۴۸) و جنگ بزرگ شمالی (حدود ۱۷۰۰-۱۷۲۱) مرتبط می‌کند. ارتش‌ها، غیرنظامیان آواره، پناهندگان و بازرگانان اغلب در مسیرهای مشابهی سفر می‌کردند و فرصت‌هایی را برای انتقال بیماری بین مناطق ایجاد می‌کردند.
دکتر کریستیانا ال. شایب، نویسنده ارشد، می‌گوید: «ما می‌بینیم که چگونهیرسینیا پستیسدر دوره‌های درگیری به شاخه‌های جدیدی تقسیم می‌شود و در امتداد مسیرهای سفر نیروها و جمعیت‌های آواره گسترش می‌یابد.»
این یافته‌ها جزئیات جدیدی را به شیوع‌های طاعون مرتبط با جنگ بزرگ شمالی اضافه می‌کنند. به عنوان مثال، در محاصره تالین در سال ۱۷۱۰، این بیماری سربازان سوئدی و روسی و همچنین غیرنظامیان را به کام مرگ کشاند.
در مجموع، شواهد نشان می‌دهد که طاعون بسیار بیشتر از یک فاجعه قرون وسطایی بود. این بیماری برای نسل‌ها یک خطر مکرر باقی ماند و بارها به جوامع سراسر اروپا بازگشت.
چرا تاریخ طاعون هنوز اهمیت دارد؟
طاعون دیگر یک تهدید بزرگ برای سلامت عمومی در اروپا نیست، امایرسینیا پستیساز جهان ناپدید نشده است. این باکتری هنوز در مخازن جوندگان طبیعی در چندین منطقه باقی مانده است.
محققان می‌گویند که درک چگونگی استقرار طاعون پس از مرگ سیاه، باقی ماندن آن برای قرن‌ها و در نهایت ناپدید شدن آن از اروپا می‌تواند به دانشمندان کمک کند تا رفتار بلندمدت بیماری‌های عفونی را بهتر درک کنند.
ارتباط ژنوم‌های باستانی با شیوع‌های ثبت شده و مخازن احتمالی حیوانات می‌تواند نشان دهد که چگونه بیماری‌ها در طول دوره‌های طولانی ظاهر می‌شوند، گسترش می‌یابند، مستقر می‌شوند و باقی می‌مانند. این اطلاعات همچنین می‌تواند نظارت بر بیماری‌های مدرن و تلاش‌ها برای پایش مکان‌هایی که طاعون هنوز در آنها در گردش است را بهبود بخشد.
بازسازی همه‌گیری دوم طاعون
این پروژه محققان و شواهد را از چندین کشور و رشته علمی گرد هم آورد. نمونه‌ها و تخصص از همکاران سراسر اروپا، از جمله دانشمندان دانشگاه کمبریج و شرکای تحقیقاتی در هلند و سوئیس، به دست آمد.
با ترکیب تجزیه و تحلیل DNA باستانی، باستان‌شناسی، سوابق تاریخی و تاریخ‌گذاری رادیوکربن، محققان آنچه را که جامع‌ترین